Mutfaktan çıkan sebze kabukları ve bahçedeki kuru yapraklar, doğru koşullarda toprağı besleyen bir malzemeye dönüşebilir. Evde kompost yapmanın güzel tarafı, büyük bir bahçeye ya da pahalı ekipmana ihtiyaç duymamanız. Küçük bir kapla başlayıp sistemi öğrendikçe büyütebilirsiniz.
İlk denemede en sık yaşanan sorunlar kötü koku, fazla ıslak karışım ve meyve sinekleridir. Bunların çoğu malzemeyi dengeli koyarak, hava girişini sağlayarak ve kabın yerini doğru seçerek önlenebilir.
Komposta başlamadan önce yerinizi belirleyin
Bahçeniz varsa toprağa temas eden, yağmur altında suyla dolmayan, gerektiğinde kolayca ulaşabileceğiniz bir köşe işinizi görür. Balkon veya küçük terasta ise kapağı ve havalandırması olan bir kompost kabı tercih edebilirsiniz. Çok sıcak güneş altında kalan kutu hızla kururken, tamamen kapalı ve havasız bir köşe karışımın kokmasına yol açabilir.
Kabı mutfaktan çok uzak bir yere koymayın; aksi hâlde günlük artıkların toplanması gözünüzde büyüyebilir. Altında sıvı sızıntısı oluşma ihtimaline karşı temizlenebilir bir zemin seçin ve kabın çevresini düzenli kontrol edin.
Yeşil ve kahverengi malzemelerin farkı nedir?
Kompostta “yeşil” denilen grup genellikle taze ve nemli malzemelerdir: sebze-meyve kabukları, kahve telvesi, az miktarda taze bitki artığı gibi. “Kahverengi” grup ise kuru yaprak, parçalanmış karton, baskısız kâğıt ve ince kuru dal parçalarıdır. Birinci grup parçalanmaya katkı sağlarken ikinci grup fazla nemi dengeler ve hava boşlukları oluşturur.
Kesin bir ölçüye takılmak yerine her nemli mutfak artığı eklediğinizde üstünü yeterli miktarda kuru malzemeyle örterek başlayın. Karışım ağırlaşıp yapışkan görünüyorsa kuru malzeme ekleyin; çok kuru kaldıysa az miktarda su veya taze bitkisel malzeme kullanın. Kuru kartonu küçük parçalara ayırmak da işi kolaylaştırır.
Komposta hangi atıklar konur, hangilerinden kaçınılır?
Çiğ sebze kabukları, meyve artıkları, yumurta kabuğunun ufalanmış hâli, çay yaprakları, kahve telvesi ve kuru yapraklar ev tipi kompostta kullanılabilir. Kalın kabukları ve büyük sapları doğramak, bunların karışımın geri kalanından çok daha geç parçalanmasını önler. Etiketli meyve kabuklarının üzerindeki plastik çıkartmaları da ayırın.
Et, balık, süt ürünleri, yağlı yemek artıkları ve pişmiş soslu yiyecekleri evdeki basit kompost kabına koymayın. Koku ve haşere çekebilirler. Evcil hayvan dışkısı, hastalıklı bitki parçaları ve kimyasal madde bulaşmış atıklar da bu tür bir kompost için uygun değildir. “Doğal” diye satılan her ambalajın ev kompostunda ayrışacağını varsaymayın.
İlk kompost kabını adım adım hazırlayın
Kabın tabanına küçük kuru dallar veya iri yapraklar yerleştirerek sıkışmayı azaltın. Üzerine bir kat kuru yaprak ya da yırtılmış karton serin. Sonra ince bir kat mutfak artığı ekleyip tekrar kuru malzemeyle kapatın. Artıkların açıkta kalmaması, özellikle yaz aylarında sinek oluşumunu azaltır.
Her gün çok az atık çıkıyorsa bunları mutfakta kapaklı küçük bir kapta kısa süre biriktirip topluca ekleyebilirsiniz; ancak uzun süre bekletmeyin. İlk haftalarda kutuyu ağzına kadar doldurmak yerine boşluk bırakın. Karışımı çevirebilmek ve havalandırabilmek için hareket alanı gerekir.
Nem ayarı nasıl anlaşılır?
İyi durumdaki kompost ne kupkuru ne de çamur gibidir. Elinize bir avuç karışım aldığınızda hafif nemli ve dağılabilir olması iyi bir işarettir; sıkınca su akıyorsa genellikle fazla ıslaktır. Böyle bir durumda daha çok karton veya kuru yaprak ekleyip karıştırın, kabın içine yağmur suyu girmediğinden emin olun.
Çok kuru bir karışımda ayrışma yavaşlayabilir. Spreyle azar azar su eklemek, tek seferde bol su dökmekten daha kontrollüdür. Malzemenin her noktasının aynı miktarda ıslanması gerekmez; amaç topaklanmayı ve durgun su birikimini önlemektir.
Havalandırma ve karıştırma neden gerekli?
Havalı bir karışımda malzemeler daha dengeli parçalanır. Kabın delikleri kapanmışsa açın; uygun bir el aletiyle karışımı belirli aralıklarla alt üst edin. Küçük ev tipi kutuda haftada bir kontrol etmek iyi bir başlangıçtır, fakat her gün karıştırmak zorunda değilsiniz.
Karıştırırken içerideki büyük karton parçalarını küçültün ve ıslak birikmeleri dağıtın. Eldiven kullanın, işiniz bitince ellerinizi yıkayın. Güçlü çürük kokusu duyuyorsanız yalnızca parfümlü bir şey ekleyerek kokuyu bastırmak yerine fazla nemin ve havasızlığın nedenini çözün.
Koku ve meyve sinekleriyle karşılaşırsanız ne yapmalı?
Keskin ve rahatsız edici koku çoğu zaman aşırı nem, çok fazla taze mutfak artığı veya havasız karışım anlamına gelir. Birkaç avuç kuru yaprak eklemek, içeriği havalandırmak ve kapalı delikleri temizlemek çoğu küçük sistemde işe yarar. Sıvı biriken alt hazne varsa bunu da düzenli kontrol edin.
Meyve sinekleri görünüyorsa yeni eklenen kabukları kuru malzemenin altına gömün ve kabın kapağındaki açıklıkları ince bir sineklikle koruyun. Açıkta tatlı meyve bırakmayın. Sinek sorunu sürüyorsa birkaç gün yeni atık eklemeyi azaltıp nem ve kapak düzenini yeniden değerlendirin.
Kompostun hazır olduğunu nasıl anlarsınız?
Hazır kompost genellikle koyu renkli, ufalanan ve toprak kokusuna benzeyen bir yapıdadır. İlk koyduğunuz malzemelerin çoğu tanınmaz hâle gelmiş olur; kalın dallar veya yumurta kabuğu parçaları daha uzun süre görülebilir. Olgunlaşma süresi mevsime, sıcaklığa, malzeme boyutuna ve bakım sıklığına göre değişir.
Karışımda hâlâ belirgin taze yiyecek parçaları varsa onu doğrudan saksıya doldurmak için acele etmeyin. İri parçaları ayırıp tekrar kaba koyabilir, kalan malzemeyi biraz daha dinlendirebilirsiniz. Kötü kokan, yapışkan ve ayrışması tamamlanmamış malzemeyi hassas fide köklerine temas ettirmeyin.
Kompostu saksı ve bahçede nasıl kullanabilirsiniz?
Olgun kompostu bahçe toprağının üst katmanına karıştırarak kullanabilirsiniz. Saksılarda ise yalnızca komposttan oluşan bir ortam yerine bitkinin ihtiyacına uygun saksı harcıyla birlikte değerlendirin. Bu sayede su tutma ve hava dengesi daha kontrollü olur; her bitkinin ihtiyacının farklı olduğunu da hesaba katarsınız.
İlk denemenizde küçük bir miktarı birkaç bitkide kullanarak değişimi gözlemleyin. Kompost, her bitki sorununun tek çözümü değildir; ışık, drenaj ve sulama düzeni yine önemlidir. Düzenli ve küçük miktarda atık eklemek, birden fazla kompost kabı doldurmaktan çoğu zaman daha sürdürülebilir bir alışkanlık oluşturur.
İlk ay için basit kontrol rutini
Her atık ekleyişinizde üzerini kuru yaprak veya kartonla örtün. Haftada bir kapağı açıp kokuyu, nemi, hava deliklerini ve olası sinekleri kontrol edin. Sorun yoksa sistemi gereksiz yere kurcalamayın; problem varsa bütün malzemeyi atmak yerine nem ve hava dengesini önce düzeltmeyi deneyin.
Hangi artıkları eklediğinizi ve sorun yaşadığınız günleri kısa notlarla takip etmek başlangıçta çok işe yarar. Birkaç hafta sonra kendi evinizde ne kadar kuru malzemeye ihtiyaç olduğunu çok daha rahat anlarsınız. Evde kompost yapmanın püf noktası mükemmel oranı ezberlemek değil, karışımın verdiği işaretleri okumaktır.